Aportes de la biología molecular a la identificación de concheros en áreas muy impactadas por la urbanización

Autores/as

DOI:

https://doi.org/10.24885/sab.v36i3.1074

Palabras clave:

Concheros, ADN, Zooarqueología

Resumen

La identificación taxonómica de huesos arqueológicos depende de la integridad de las piezas, lo que a veces no ocurre en sitios muy impactados por la urbanización. Esta investigación tuvo por objetivo desarrollar un modelo experimental con las técnicas de la biología molecular para contribuir con la identificación de especies de peces posiblemente presentes en Prainha sambaqui, conchero ubicado en el centro de la ciudad de Rio de Janeiro, y en una concreción del sambaqui de Camboinhas, situado en la Región Oceánica de Niterói/RJ. Se utilizaron dianas moleculares universales para peces en el modelo experimental y en el material arqueológico. No fue posible recuperar ADN de peces del material arqueológico, pero esto no afectó los resultados encontrados. El modelo experimental resultó prometedor y podría mejorarse y utilizarse en futuras investigaciones zooarqueológicas.

Descargas

Los datos de descargas todavía no están disponibles.

Citas

ALBUQUERQUE, Daniela et al. Microbiota oral e retal de calitriquídeos (Callithrix sp.) em área antropizada de Mata Atlântica, Rio de Janeiro, Brasil. Arquivo Brasileiro de Medicina Veterinária e Zootecnia, v. 72, n. 4, p. 1113-1121, 2020.

ANNAMALAI, N. et al. Characterization of protease from Alcaligens faecalis and its antibacterial activity on fish pathogens. Journal of Environmental Biology, v. 32, n. 6, p. 781-786, 2011.

BARCIA e ANDRADE, Amaro. Concreções do Sambaqui de Camboinhas. In: KNEIP, Lina M.; PALLESTRINI, Luciana; CUNHA, Fausto L. S. (coord.). Pesquisas arqueológicas no litoral de Itaipu, Niterói, RJ. Rio de Janeiro: Luna, 1981. p. 151-153.

BASTOS, Otílio M. et al. Experimental paleoparasitology: identification of Trypanosoma cruzi DNA in desiccated mouse tissue. Paleopathology Newsletter, v. 94, p. 5-8, 1996.

BINTA, G. et al. Market fish hygiene in Kenya. The Journal of Hygiene, v. 89, n. 1, p. 47-52, 1982.

CALLEN, E. O.; CAMERON, T. W. M. Prehistoric diet revealed in coprolites. The New Scientist, v. 8, p. 35-40, 1960.

CAMACHO, Morgana et al. Lutz’s spontaneous sedimentation technique and the paleoparasitological analysis of sambaqui (shell mound) sediments. Memórias do Instituto Oswaldo Cruz, v. 108, n. 2, p. 155-159, 2013.

CAMACHO, Morgana et al. Investigation of biodegradation in three different sediment cores from a shellmound (sambaqui) of Brazil, using Ascaris lumbricoides eggs as a model. Journal of Archaeological Science: Reports, v. 9, n. 6, p. 358-365, 2016.

CHMYZ, Igor; SGANZERLA, Eliane M.; GOMES CHMYZ, João C. Novas contribuições para o estudo do sambaqui de Matinhos, no estado do Paraná. Arqueologia, v. 1, n. 1, p. 1-55, 2003. Suplemento.

CONFALONIERI, Ulisses et al. The experimental approach to palaeoparasitology: desiccation of Trichuris trichiura eggs. Paleopathology Newsletter, v. 51, p. 9-11, 1985.

DIAS JÚNIOR, Ondemar. A tradição Itaipu, costa central do Brasil. In: MEGGERS, Betty (ed.) Prehistoria Sudamerica: nuevas perspectivas. Washington (DC): Smithsonian, 1992. p. 161-176.

DITTMAR, Katharina. Paleoparasitologia e DNA antigo. In: FERREIRA, Luiz F.; REINHARD, Karl; ARAÚJO, Adauto (org.). Fundamentos da paleoparasitologia. Rio de Janeiro: Fiocruz, 2011. p. 287-299.

FREIRE, Andressa et al. It is needless to rehydrate archeological samples to extract ancient DNA. Parasitology International, v. 64, n. 5, p. 303-304, 2015.

GARCIA, Anderson et al. Tecnologia lítica e cadeias operatórias no sítio Sambaqui da Prainha. Habitus, v. 18, n. 2, p. 562-592, 2020.

GASPAR, Maria Dulce et al. A ocupação sambaquieira no entorno da baia de Guanabara. Revista de Arqueologia, v. 32, p. 36-60, 2019.

GUIMARÃES, Márcia; GASPAR, Maria D.; SCHELL-YBERT, Rita. Da presença de concreções em sambaquis brasileiros: o caso dos sambaquis Boa Vista da Planície Costeira do Rio São João, RJ. Abequa, 2005. Disponível em: http://abequa.org.br/trabalhos/0163_resumo_abequa.pdf.

KNEIP, Lina. O sambaqui de Manitiba e outros sambaquis de Saquarema, RJ. Documento de trabalho Série Arqueologia, n. 5, p. 1-91, 2001. Disponível em: https://obrasraras.museunacional.ufrj.br/o/DTSA_5/COMPLETO_DTSA_N5.pdf.

KNEIP, Lina m.; MORAIS, José Luiz; CUNHA, Fausto Luiz. The radiocarbon dating of the Sambaqui de Camboinhas. Anais da Academia Brasileira de Ciências, v. 53, n. 2, p. 339-343, 1981.

KNEIP, Lina M.; PALLESTRINI, Luciana; CUNHA, Fausto L. S. (coord.). Pesquisas arqueológicas no litoral de Itaipu, Niterói, RJ. Rio de Janeiro: Luna, 1981.

KUBIAK, Katarzyna et al. Identyfikacja molekularna bakterii wyizolowanych z wody Jeziora Biskupi skiego oraz spó czesnego drewna d bu i sosny zalegaj cego w glebie na stanowisku archeologicznym w Biskupinie. Nauka Przyroda Technologie, v. 4, n. 6, p. 102, 2010.

LELES, Daniela et al. Recovery of Toxoplasma gondii DNA in experimentally mummified skin and bones: prospects for paleoparasitological studies to unveil the origin of toxoplasmosis. Experimental Parasitology, v. 168, p. 51-55, 2016.

LELES, Daniela et al. Insights about echinostomiasis by paleomolecular diagnosis. Parasitology International, v. 63, n. 4, p. 646-649, 2014.

LELES, Daniela et al. Methodological innovations for the study of irreplaceable samples reveal giardiasis in extinct animals (Nothrotherium maquinense and Palaeolama maior). Parasitology International, v. 67, n. 6, p. 776-780, 2018.

LOPES, Mariana et al. The path towards endangered species: Prehistoric fisheries in Southeastern Brazil. PLoS ONE, v. 11, n. 6, e0154476, 2016.

LUTZ, Adolpho. O Schistosomum mansoni e a schistosomatose segundo observações, feitas no Brazil. Memorias do Instituto Oswaldo Cruz, v. 11, n. 1, p. 121-198, 1919.

MONTEIRO-NETO, Cassiano et al. Associações de peixes na região costeira de Itaipu, Niterói, RJ. Iheringia, Série Zoologia, v. 98, n. 1, p. 50-59, 2008.

MOTA, Marcelo; CAMPOS, Artur; ARAÚJO, Jackson. Controle biológico de helmintos parasitos de animais: estágio atual e perspectivas futuras. Pesquisa Veterinária Brasileira, v. 23, n. 3, p. 93-100, 2003.

OLINDA, Roberio et al. Isolamento de Alcaligenes faecalis em peixe Betta splendens Regan, 1910 no Brasil. Arquivos do Instituto Biológico, v. 81, n. 4, p. 360-362, 2014.

POSTH, Cosimo et al. Reconstructing the deep population history of Central and South America. Cell, v. 75, n. 5, p. 1185-1197, 2018.

PUCU, Elisa et al. Finding the unexpected: a critical view on molecular diagnosis of infectious diseases in archaeological samples. Journal of Archaeological Science: Reports, v. 13, p. 666-668, 2017.

PUCU, Elisa et al. Identification of arthropods by polymerase chain reaction as probes for infectious disease studies in experimental coprolites. Journal of Parasitology, v. 105, n. 1, p. 133-134, 2019.

REINHARD, Karl et al. Recovery of parasite remains form coprolites and latrines: aspects of paleoparasitological technique. In: FERREIRA, Luiz F.; ARAÚJO, Adauto; CONFALONIERI, Ulisses (ed.). Paleoparasitologia no Brasil. Rio de Janeiro: PEC/ENSP, 1988. p. 83-108.

RITCHER, Kristine et al. A primer for ZooMS applications in Archaeology. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, v. 119, n. 20, p. e2109323119, 2022.

RODRIGUES-CARVALHO, Claudia; SCHEEL-YBERT, Rita. Salvamento arqueológico em Duna Grande, Itaipu, Niterói/ RJ. In: REUNIÃO DA SAB-SUDESTE, 4., Rio de Janeiro, 2012. Anais. Rio de Janeiro: SAB, 2012. p. 1-x.

RUFFER, Armand. Note on the presence of Bilharzia haematobia in Egyptian mummies of the Twentieth Dynasty (1250-1000). British Medical Journal, v. 2557, n. 1, p. 16, 1910.

SIMÕES, Mario. Coletores-pescadores ceramistas do litoral do Salgado (Pará). Boletim do Museu Paraense Emílio Goeldi, n. 78, 1981.

SLON, Viviane et al. Neandertal and Denisovan DNA from Pleistocene sediments. Science, v. 356, n. 6338, p. 605-608, 2017.

TERRA, Marcia A. et al. Detection of Toxoplasma gondii DNA by polymerase chain reaction in experimentally desiccated tissues. Memórias do Instituto Oswaldo Cruz, v. 99, n. 2, p. 185-188, 2004.

TAVARES, Reinaldo. Cemitério dos Pretos Novos, Rio de Janeiro, século XIA: uma tentativa de delimitação espacial. 2012. Dissertação (Mestrado em Arqueologia) – Museu Nacional, Universidade Federal do Rio de Janeiro, 2012.

TIZUKA, Michelle et al. Sítios arqueológicos em unidades de conservação, como preservar: o caso da Duna Grande de Itaipu e do sítio sambaqui Camboinhas, Niterói-RJ. In: Seminário de Preservação de Patrimônio Arqueológico, 5., 2019. Anais…. 2019. p. 87-114. Disponível em: http://site.mast.br/hotsite_vsppa/pdf/secao-2/07-michelle-m-formatado.pdf.

WANG, Miao et al. Effects of probiotics Bacillus cereus NY5 and Alcaligenes faecalis Y311 used as water additives on the microbiota and immune enzyme activities in three mucosal tissues in Nile tilapia Oreochromis niloticus reared in outdoor tanks. Aquaculture Reports, v. 17, p. 100309, 2020.

WARD, Robert et al. DNA arcoding Australia’s fish species. Philosophical Transactions Royal Society Biological Sciences, v. 360, p. 1847-1857, 2005.

ZHANG, Huan et al. Salinimonas iocasae sp. nov., a halophilic bacterium isolated from a polychaete tube in a hydrothermal field. International Journal of Systemetic and Evolutionary Microbiology, v. 70, n. 6, p. 3899-3904, 2020.

Publicado

2023-09-26

Cómo citar

LELES, Daniela; LOPES, Mariana; TIZUKA, Michelle Mayumi; SALDANHA, Bruna; CHAVES, Sergio Augusto de Miranda; KLOKLER, Daniela; MACÁRIO, Kita; GARCIA, Anderson Marques; GASPAR, Maria Dulce. Aportes de la biología molecular a la identificación de concheros en áreas muy impactadas por la urbanización. Revista de Arqueologia, [S. l.], v. 36, n. 3, p. 332–348, 2023. DOI: 10.24885/sab.v36i3.1074. Disponível em: https://www.revista.sabnet.org/ojs/index.php/sab/article/view/1074. Acesso em: 20 abr. 2026.

Número

Sección

Dossiê Zooarqueologia Neotropical: Artigos

Artículos más leídos del mismo autor/a

1 2 > >>